Τα νέα στοιχεία της PISA 2025 φωτίζουν τη σχέση ανάμεσα στο αίσθημα του ανήκειν, την υποστήριξη από τους εκπαιδευτικούς και τη συμμετοχή των παιδιών στη μάθηση.
Κάθε πρωί, χιλιάδες έφηβοι περνούν την πόρτα του σχολείου. Άλλοι με χαρά που θα συναντήσουν φίλους και συμμαθητές, άλλοι αγχωμένοι για ένα διαγώνισμα ή έναν βαθμό. Κάποιοι μπορεί να έχουν κοιμηθεί λίγο, να έχει προηγηθεί ένας καβγάς στο σπίτι ή να έχουν ακόμη μία δύσκολη μέρα μπροστά τους. Σε κάθε περίπτωση, όταν χτυπά το κουδούνι, όλοι καλούνται να καθίσουν στο ίδιο θρανίο και να μάθουν. Πριν όμως από το «τι θα μάθω σήμερα;», υπάρχει ίσως ένα πιο σιωπηλό ερώτημα: «Έχω θέση εδώ;»
Τα πρόσφατα αποτελέσματα της PISA 2025 του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ)μας δίνουν μια αφορμή να σταθούμε λίγο σε αυτά τα ερωτήματα. Ένα από τα ευρήματα που ξεχωρίζουν αφορά τη σχέση μαθητή και εκπαιδευτικού: στην Ελλάδα, μόλις το 49% των μαθητών δηλώνει ότι οι εκπαιδευτικοί δείχνουν ενδιαφέρον για τη μάθησή τους στα περισσότερα μαθήματα Φυσικών Επιστημών, έναντι 69% κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ (38 κράτη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα). Το 2015, το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα ήταν σημαντικά υψηλότερο, φτάνοντας το 63%. Παρόμοια απόσταση από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ καταγράφεται και στην παροχή επιπλέον βοήθειας ή στη συνέχιση της διδασκαλίας μέχρι οι μαθητές να καταλάβουν.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι «μόνο οι μισοί εκπαιδευτικοί ενδιαφέρονται για τα παιδιά». Η έρευνα καταγράφει την υποκειμενική εμπειρία των μαθητών, όχι τις προθέσεις των εκπαιδευτικών. Όμως, αυτή η εμπειρία έχει τη σημασία της. Γιατί άλλο είναι το «ενδιαφέρεται κάποιος για μένα» και άλλο το «να μπορώ εγώ, ως παιδί, να το εισπράξω». Άλλο το «με διδάσκει» και άλλο το «με βλέπει» όταν δυσκολεύομαι, όταν χρειάζομαι λίγο περισσότερο χρόνο ή όταν προσπαθώ και αποτυγχάνω. Μπορώ να πω «δεν κατάλαβα» χωρίς να ντραπώ; Να κάνω λάθος χωρίς να αισθανθώ ότι εκτέθηκα; Να εκφράσω μια διαφορετική άποψη χωρίς να χρειάζεται να κρύβομαι; Ότι όποιος ή όποια κι αν είμαι,, έχω κι εγώ μια θέση εδώ;
Σε πρόσφατη διεθνή μελέτη, στην οποία συμμετείχαν 611 μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης από τέσσερις χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, οι ίδιοι οι έφηβοι περιέγραψαν το σχολικό «ανήκειν» μέσα από τέσσερις βασικές διαστάσεις: αίσθηση ασφάλειας, αυτονομία με καθοδήγηση, συμπερίληψη και διαφορετικότητα και θετικές σχέσεις. Η ασφάλεια, επομένως, δεν είναι κάτι που προστίθεται στη μάθηση. Αποτελεί θεμέλιο του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο η μάθηση μπορεί να συμβεί.
Το αίσθημα του «ανήκειν» μέσα από τη φωνή των μαθητών
Από την άλλη, η PISA 2025 αναδεικνύει ένα ενθαρρυντικό στοιχείο: το 79,1% των μαθητών/τριών στην Ελλάδα δηλώνει ότι αισθάνεται πως ανήκει στο σχολείο, ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, που είναι 76,2%. Άρα, δεν μιλάμε για μια γενιά παιδιών που έχει αποκοπεί από το σχολείο. Αντιθέτως, υπάρχει σύνδεση, δημιουργούνται φιλίες, αναπτύσσονται ζωντανές σχέσεις. Το «ανήκειν», όμως, δεν είναι αυτονόητο, ούτε ίδιο βεβαίως για όλους. Και εδώ η φωνή των ίδιων των μαθητών/τριών είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Σε ελληνική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024, 226 μαθητές/τριες δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, απάντησαν σε ανοιχτές ερωτήσεις για το τι μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα ότι ανήκουν στο σχολείο. Οι απαντήσεις τους ανέδειξαν την επικοινωνία και την κατανόηση από τους εκπαιδευτικούς, τον σεβασμό και τη συμπερίληψη, την ψυχολογική υποστήριξη, την ασφάλεια και τις ευκαιρίες κοινωνικής σύνδεσης.
Ανέφεραν ακόμη την ομαδική εργασία, τα δημιουργικά μαθήματα, καθώς και τις δραστηριότητες που δίνουν στα παιδιά ευκαιρίες να συνδεθούν μεταξύ τους. Τα παιδιά, λοιπόν, δεν ζητούν κάτι διαφορετικό από αυτό που συχνά θεωρούμε προϋπόθεση της μάθησης: «Θέλω να με υπολογίζουν. Θέλω να μπορώ να συμμετέχω. Θέλω να έχω ανθρώπους γύρω μου. Θέλω να αισθάνομαι ασφαλής.»
«Θέλω να έχω μια θέση. Και τότε μπορώ να μάθω»
Η PISA 2025 δείχνει ότι το αίσθημα του «ανήκειν» συνδέεται θετικά με την περιέργεια, την επιμονή και την αναζήτηση βοήθειας. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι σχέσεις αυτές είναι ισχυρότερες όταν οι μαθητές/τριες βιώνουν υψηλότερη υποστήριξη από τους/τις εκπαιδευτικούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σχέση με τον εκπαιδευτικό μπορεί από μόνη της να οδηγήσει σε καλύτερες επιδόσεις. Σημαίνει, όμως, ότι η μάθηση δεν είναι αποκλειστικά υπόθεση ατομικού κινήτρου. Συμβαίνει μέσα σε ένα περιβάλλον. Ένα παιδί που νιώθει ότι μπορεί να ρωτήσει, επιτρέπεται να κάνει λάθος και διευκολύνεται να ζητήσει βοήθεια έχει περισσότερες δυνατότητες να συμμετέχει στη μαθησιακή διαδικασία από ένα παιδί που φοβάται να εκτεθεί ή αισθάνεται ότι δεν έχει θέση. Το «ανήκω» μπορεί να είναι ένας από τους δρόμους που οδηγούν στο «μαθαίνω».
Δεν είναι όλα ευθύνη της εκπαιδευτικού
Υπάρχει όμως κάτι ακόμη που χρειάζεται να πούμε. Δεν μπορούμε να ζητάμε από τον/την εκπαιδευτικό να βλέπει κάθε παιδί, να δημιουργεί ασφάλεια, να στηρίζει, να διαχειρίζεται τις σχέσεις και τις συγκρούσεις, να ανταποκρίνεται στη διαφορετικότητα και συγχρόνως να καλύπτει όλες τις εκπαιδευτικές απαιτήσεις, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται να εργαστεί και, γιατί όχι, να εμπνεύσει.
Στην Ελλάδα, το 78% των μαθητών φοιτά σε σχολεία όπου οι διευθυντές/τριες αναφέρουν ότι η διδασκαλία επηρεάζεται από έλλειψη προσωπικού υποστήριξης, έναντι 39% στον ΟΟΣΑ. Δεν είναι τυχαίο ότι και ο ίδιος ο Συνήγορος του Πολίτη, στην πρόσφατη έκθεσή του για την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, στέκεται ακριβώς στην έλλειψη κοινοτικών υπηρεσιών που θα μπορούσαν να στηρίξουν έγκαιρα ένα παιδί — πριν η δυσκολία γίνει κρίση.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο: «Γιατί ο/η εκπαιδευτικός δεν μπορεί να δει περισσότερο το κάθε παιδί;». Χρειάζεται να διερωτηθούμε επιπλέον: «Εξασφαλίζει το σχολείο τις συνθήκες που επιτρέπουν στον/ην εκπαιδευτικό να το κάνει;». Η δημιουργία ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος είναι συλλογική υπόθεση. Χρειάζεται εκπαιδευτικούς, γονείς, μαθητές, διοίκηση, ειδικούς, όταν κι εφόσον χρειάζονται, αλλά και μια κοινωνία που να στηρίζει το σχολείο και τη λειτουργία του.
Τι σχολείο θέλουμε;
Ίσως, λοιπόν, μαζί με το ερώτημα «τι μαθαίνουν τα παιδιά μας;», χρειάζεται να θέσουμε και μερικά ακόμη ερωτήματα:
- Νιώθουν ασφαλή;
- Νιώθουν ότι κάποιος τα βλέπει και τα υπολογίζει;
- Μπορούν να ζητήσουν βοήθεια;
- Έχουν μια θέση στην ομάδα;
Η PISA μάς δίνει αριθμούς. Πίσω όμως από κάθε αριθμό υπάρχει ένα παιδί και μια μοναδική εμπειρία σχολικής ζωής. Ίσως το πιο σημαντικό είναι να μη μείνουμε μόνο στο πόσο καλά τα παιδιά απαντούν στις ερωτήσεις μιας εξέτασης, αλλά να αναρωτηθούμε για το πώς αισθάνονται όταν κάθονται κάθε πρωί στο θρανίο τους.
Το σχολείο, πέραν από ένα χώρο όπου μαθαίνουμε να γνωρίζουμε τον κόσμο, είναι και ένας από τους πρώτους χώρους όπου μαθαίνουμε πώς είναι να συνυπάρχουμε. Ένα παιδί χρειάζεται και τα δύο: και να μάθει και να ανήκει. Γιατί τελικά, πριν από το «Μπορώ;», υπάρχει συχνά ένα άλλο ερώτημα: «Υπάρχει χώρος εδώ και για μένα;». Κι εδώ ίσως έχει θέση και ο δικός μας ρόλος. Όταν ένα παιδί δυσκολεύεται να νιώσει ότι ανήκει — στο σχολείο ή στην παρέα — δεν χρειάζεται πάντα κάτι «μεγάλο». Συχνά αρκεί μια σύντομη, στοχευμένη στήριξη: λίγες συναντήσεις με το παιδί και την οικογένειά του, ομάδες γονέων, συνεργασία με το σχολείο. Αυτό προσπαθεί να προσφέρει, δωρεάν, η Κινητή μας Μονάδα.
Χαράλαμπος Γιάννου, Ψυχολόγος- Επιστημονικά Υπεύθυνος ΚΜΨΥΠΕ «ΠΝΟΕΣ» ΕΠΑΨΥ
Επικοινωνία με την Κινητή Μονάδα:
Ρίμινι 10, Λυκόβρυση
Τηλ. Μονάδας: 6936514098, 6936675875
Ηλ. Διεύθυνση: pnoes.km@epapsy.gr
Ωράριο λειτουργίας: Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή: 9πμ–5μμ | Τετάρτη: 11πμ–7μμ
Ηλεκτρονικά ραντεβού: https://www.finddoctors.gov.gr
🔗 Μάθε περισσότερα για την Κινητή Μονάδα εδώ.
Πηγές :
- OECD, PISA 2025 Results, Volume I – Student attitudes towards learning — για τη σχέση ανήκειν, υποστήριξης εκπαιδευτικών και εμπλοκής στη μάθηση
- Tate et al. (2024), Students’ Perspectives on Fostering a Sense of School Belonging in Greece: Moving Beyond COVID-19, Journal of School Health, 94(12), 1174–1184.
- Allen et al. (2025), Defining school belonging: a cross-cultural investigation of student-led conceptualisations, European Journal of Education, 60(4)
- Συνήγορος του Πολίτη. (2026). Ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων: Προκλήσεις, ελλείψεις και προοπτικές του συστήματος φροντίδας στην Ελλάδα — Ειδική Έκθεση . Ανεξάρτητη Αρχή «Ο Συνήγορος του Πολίτη».
