Τα πεδία εφαρμογής της κοινωνικής – κοινοτικής ψυχιατρικής σήμερα

Τα πεδία εφαρμογής της κοινωνικής – κοινοτικής ψυχιατρικής σήμερα

Τα πεδία εφαρμογής της κοινωνικής – κοινοτικής ψυχιατρικής σήμερα

Παναγιώτης Χ. Χονδρός, Ψυχολόγος, Πρόεδρος ΕΠΑΨΥ, Αντιπρόεδρος Ομοσπονδίας Φορέων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης και Ψυχικής Υγείας ΑΡΓΩ


Μπορεί η Ψυχιατρική να μην είναι κοινωνική; Από την δεκαετία του ‘60 ο ορισμός της κοινοτικής ψυχιατρικής εμπλουτίζεται με σημαντικές πτυχές που σε κάθε διαφορετική απόπειρα προσδιορισμού της έννοιας έρχονται να προσθέσουν καίρια σημεία αναφοράς όπως: η έγκαιρη αναγνώριση της ψυχικής ασθένειας, η αποτελεσματική αξιοποίηση των κοινοτικών πόρων (οικογένεια, κοινωνικά δίκτυα, συναδέλφους άλλων πεδίων), η ύπαρξη κοινωνικού κινήματος, η προσβασιμότητα υπηρεσιών και η αποδοχή ευθύνης, η αντιμετώπιση των αναγκών του πληθυσμού και όχι μόνο του ατόμου, η πληθώρα δομών και μορφών παρέμβασης,  η ύπαρξη δικτύου.


Από τους πιο διαδεδομένους και αποδεκτούς ορισμούς, αυτός των Szmukler & Thornicroft (2001), θα κρατήσουμε την αναφορά σ’ ένα σύστημα υπηρεσιών που απαρτιώνουν ένα μεγάλο εύρος πόρων επαρκούς ικανότητας κάλυψης αναγκών που λειτουργούν σε προσβάσιμες τοποθεσίες. Σύμφωνα μ’ αυτό το στοιχείο θα πρέπει να δούμε ποιες εκβάσεις σήμερα εμπεριέχουν αυτή την αποτελεσματική αξιοποίηση πόρων.


Με ποιο τρόπο μπορούμε να δίνουμε ικανοποιητικές απαντήσεις πέρα από την διάγνωση και την αντιμετώπιση των ψυχιατρικών συμπτωμάτων; Αναφερόμαστε σε προβλήματα που σχετίζονται με κοινωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες, όπως η εργασία σ’ ένα ασφαλές περιβάλλον, η στέγαση, η προστατευμένη πρώιμη παιδική ηλικία, η αντιμετώπιση των άμεσων επιπτώσεων (φτωχοποιήση) πιθανών οικονομικών κρίσεων, το φυσικό περιβάλλον, την πιθανή ανάγκη για μετανάστευση.


Αυτά που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αποκαλεί κοινωνικούς παράγοντες της υγείας και η συσχέτιση τους με την εμφάνιση σοβαρών σωματικών και ψυχικών ασθενειών θεωρείται πλέον αδιάσειστο δεδομένο (Marmot & Wilkinson, 2003). Ουσιαστικά επιδιώκουμε να βγάλουμε την ψυχιατρική από τους τέσσερεις τοίχους του ιατρείου, του κέντρου, της μονάδας, στη γειτονιά, την τοπική κοινότητα, στην κοινωνική πραγματικότητα. 


Έχουν γίνει σημαντικά βήματα στην χώρα μας, με την θέσπιση νομοθεσίας, την δημιουργία περισσότερων από 400 κοινοτικών δομών ψυχικής υγείας, ανάμεσα στις οποίες και 30 Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί Περιορισμένης Ευθύνης και την ανάπτυξη αντίστοιχου κεφαλαίου ανθρώπινου δυναμικού, την αλλαγή, τέλος, ως ένα βαθμό, της στάσης του πληθυσμού απέναντι στην ψυχική ασθένεια (Chondros & Stylianidis, 2016, Chondros, 2015). 


Υπάρχουν βέβαια σημαντικές προσκλήσεις:

  • Οι ασφυκτικές ελλείψεις σε δομές για παιδιά και εφήβους
  • Η ανάγκη αύξησής του αριθμού κέντρων ημέρας, κινητών μονάδων και μονάδων για ειδικά προβλήματα
  • Η εφαρμογή της νομοθεσίας που να επιτρέπει την λειτουργία και να ενισχύει την τομεοποίηση, όπως ο πρόσφατος ν.4461/17
  • Η αξιοποίηση στην πράξη της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία μέσω της εκπαίδευσης, της αξιολόγησης των υπηρεσιών και της δημιουργίας μηχανισμών ελέγχου και πρόληψης
  • Η προώθηση διατομεακά της έννοιας της ενδυνάμωσης και της ενεργούς εμπλοκής των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας (Στυλιανίδης, Χονδρός, Λάβδας, 2016)
  • Η ανάπτυξη της ικανότητας των φορέων να οργανώνουν υπηρεσίες λαμβάνοντας υπόψη την ψυχοκοινωνική διάσταση της προσφυγικής συνθήκης


Η κοινωνική – κοινοτική ψυχιατρική βρίσκεται διαρκώς σε προβληματισμό σχετικά με τον καθορισμό του πεδίου παρέμβασης, τον λόγο που θα υιοθετήσει, την θέση της σε σχέση και έναντι άλλων κλάδων, την ανάγκη μεταρρύθμισης της ψυχιατρικής κουλτούρας (Di Nicola, 2019, Στυλιανίδης, 2019). Θα πρέπει στην χώρα μας να βρούμε τα σημεία εφαρμογής με ευρείες συνεργασίες με τους άμεσα εμπλεκόμενους (λήπτες υπηρεσιών, φροντιστές, άλλους κοινοτικούς φορείς), δίνοντας απαντήσεις σε σύνθετα κοινωνικά – πολιτικά προβλήματα και αξιολογώντας τις εκβάσεις των δράσεων, των προγραμμάτων και των υπηρεσιών μας, λαμβάνοντας υπόψη και τον κοινωνικό αντίκτυπο τους.   

 

  • Chondros P & Stylianidis S (2016). Psychiatric Reform in Greece. In Stylianidis S (Ed.) Social and community psychiatry. Springer DOI 10.1007/978-3-319-28616-7
  • Chondros P (2015). The contribution of NGOs in the empowerment of users and family members in Greece: Actions and problems. In Economou M, Javed A, Madianos M, Peppou L. (Eds.) Psychosis: patients and families. International and Greek Examples of psychiatric Rehabilitation. Hellenic Branch of the World Association for Psychiatric Rehabilitation, 36-39.
  • Di Nicola V. (2019). A person is a person through other persons: A social psychiatry manifesto for the 21st century. World Soc Psychiatry;1:8-21.
  • Marmot M, Wilkinson R. (2003). Social determinants of health: the solid facts. Copenhagen, : World Health Organization.
  • Szmuckler G. & Thornicroft G (2001). What is community psychiatry? In: Thornicroft G, Szmukler G. (Eds.) Textbook of community psychiatry, Oxford: Oxford University Press, 1-12
  • Στυλιανίδης Σ (2019). Ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: στοιχεία αναστοχασμού. Σύναψις 54:4-9
  • Στυλιανίδης Σ, Χονδρός Π, Λάβδας Μ (2016). Εισαγωγή. Στο: Στυλιανίδης Σ (Επιμ.) Ενδυνάμωση και συνηγορία. Για μια δημοκρατία της ψυχικής υγείας. Τόπος: Αθήνα: 15-51


Πηγή: Ψυχιατρικό Βήμα, 2: 8