«Πανδημία απώλειας» στον παιδικό ψυχισμό της κας Χριστίνας Τσίγκου, Κλινική Ψυχολόγος στη Κινητή Μονάδα Βορειοανατολικών Κυκλάδων της Ε.Π.Α.Ψ.Υ.

«Πανδημία απώλειας» στον παιδικό ψυχισμό της κας Χριστίνας Τσίγκου, Κλινική Ψυχολόγος στη Κινητή Μονάδα Βορειοανατολικών Κυκλάδων της Ε.Π.Α.Ψ.Υ.

«Πανδημία απώλειας» στον παιδικό ψυχισμό της κας Χριστίνας Τσίγκου, Κλινική Ψυχολόγος στη Κινητή Μονάδα Βορειοανατολικών Κυκλάδων της Ε.Π.Α.Ψ.Υ.

                                                          «Πανδημία απώλειας» στον παιδικό ψυχισμό

 

Η έννοια της απώλειας και η διεργασία του πένθους είναι μια εμπειρία που αφορά όλους μας και ο καθένας από εμάς καλείται να την αντιμετωπίζει σε μια ή περισσότερες φάσεις της αναπτυξιακής πορείας του. Ωστόσο, τον τελευταίο ένα χρόνο η πανδημία του COVID-19 την οποία ζούμε, αποτελεί μια πρωτόγνωρη συνθήκη για την παγκόσμια κοινότητα και οι προβλέψεις για τις επιπτώσεις της είναι πολλές. Η πιο σημαντική επίπτωση της πανδημίας του COVID-19 είναι ο αυξημένος αριθμός θανάτων, μέχρι πρότινος κυρίως ηλικιωμένων ανθρώπων αλλά πια και νεότερων. Τα άτομα αυτά είναι αγαπημένοι συγγενείς και φίλοι και η απώλεια τους οδηγεί σε πένθος τόσο ατομικό, όσο και συλλογικό. Καλούμαστε να αναθεωρήσουμε κάποιες από τις θεμελιώδεις πεποιθήσεις μας, όπως για παράδειγμα, ότι ο κόσμος μας είναι ασφαλής, ότι έχουμε έλεγχο στη ζωή μας και ότι μπορούμε να προστατεύουμε τους δικούς μας ανθρώπους από οτιδήποτε θα μπορούσε να τους βλάψει.

Πως όμως αντιλαμβάνονται και βιώνουν τα παιδιά την απώλεια, ιδίως το τελευταίο διάστημα που είναι εκτεθειμένα σ’ αυτή με ποικίλους τρόπους; Ακόμα και αν δεν έχουν  βιώσει στο στενό περιβάλλον τους την απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου ή την ασθένεια, βιώνουν συλλογικά την απώλεια της κανονικότητας τους, που χαρακτήριζε τη ζωή τους μέχρι σήμερα και θεωρούταν δεδομένη. Με την έννοια κανονικότητα, αναφέρομαι στον προστατευτικό ιστό του σχολείου, όπως λειτουργούσε δια ζώσης, στις εξωσχολικές δραστηριότητες, στην ομαλή κοινωνικοποίηση τους με τους συνομηλίκους τους, στις δια ζώσης επαφές με αγαπημένα συγγενικά πρόσωπα, όπως παππούδες, γιαγιάδες. Όλα τα παραπάνω εκλείπουν για τα παιδιά και κατ’ επέκταση για τους γονείς, οδηγώντας και σε μια απώλεια της σταθερότητας και του πλαισίου μέσα στο οποίο λειτουργούσαν οι οικογένειες μέχρι πρότινος.

Τα παιδιά, λοιπόν, εκφράζουν την απώλεια «τμηματικά». Προκειμένου ο ψυχισμός τους να αντέξει τα επώδυνα συναισθήματα μιας απώλειας έχει ανάγκη από σημαντικά «διαλείμματα» κανονικότητας, σε αντίθεση με τους ενήλικες, που αναμένεται να επεξεργάζονται τις επώδυνες σκέψεις – συναισθήματα με έναν περισσότερο συνεχή και σταθερό τρόπο. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να συμμετέχει σε μια κηδεία αγαπημένου του προσώπου και να είναι πολύ θλιμμένο και το ίδιο απόγευμα να παίζει στο σπίτι ενός φίλου του και να χαίρεται το ίδιο έντονα. Επίσης, τα παιδιά εκφράζουν τα συναισθήματα που συνοδεύουν την απώλεια, το πένθος τους έμμεσα και συμβολικά. Το παιχνίδι, οι ζωγραφιές, οι ιστορίες που αφηγούνται ενέχουν συχνά στοιχεία της συναισθηματικής κατάστασης στην οποία βρίσκονται και του στοιχείου που μπορεί να επεξεργάζονται. Είναι πιθανό ένα παιδί να μην είναι σε θέση να συζητήσει πτυχές της απώλειας, αλλά να μεταφέρει αυθόρμητα αυτά που το απασχολούν με συμβολικό-μεταμφιεσμένο τρόπο. Δεν αναζητούν συνειδητά υποστήριξη. Ένα παιδί που θρηνεί, ιδιαίτερα όσο μικρότερο είναι, είναι συχνά μπερδεμένο σε σχέση με το τι του συμβαίνει. Συχνά δε συνειδητοποιεί καν ποια ακριβώς συνθήκη το δυσκολεύει και έτσι η πιθανότητα να ζητήσει ανοιχτά βοήθεια είναι τις περισσότερες φορές μικρή. Είναι σημαντικό τα πρόσωπα φροντίδας των παιδιών να είναι σε θέση να τα υποστηρίξουν, να λειτουργήσουν ως «κράτημα» με τον κατάλληλο τρόπο και να τα βοηθήσουν να διαχειριστούν τις πτυχές της απώλειας που τα δυσκολεύουν.

Στα μικρά παιδιά, μετά από την απώλεια του ενός σημαντικού προσώπου, μπορεί να παρατηρήσουμε επιστροφή σε συμπεριφορές που αντιστοιχούν σε προηγούμενα στάδια της αναπτυξιακής πορείας και σε πιο πρώιμες μορφές σχέσης με άλλα πρόσωπα. Για παράδειγμα, μπορεί να παρατηρηθούν η προσκόλληση σε κάποιο πρόσωπο φροντίδας, τάση κυριαρχίας, τάση για καβγά, απληστία, εξαρτητική συμπεριφορά και δραστηριότητες όπως το πιπίλισμα ή το λίκνισμα. Ως προς τις επιθετικές τάσεις, παρατηρούμε ανεπιτήδευτες, ωμές μορφές τους, όπως είναι το δάγκωμα, το φτύσιμο και το ξύλο. Παρόμοιες εκδηλώσεις παρατηρούμε και μετά από σημαντικές τραυματικές εμπειρίες και άρα μπορούμε να πούμε πως η απώλεια ενός σημαντικού προσώπου βιώνεται και λειτουργεί ως τραύμα για τα μικρά παιδιά.

Συναισθηματικές καταστάσεις όπως λύπη, πόνος, απόγνωση, διαμαρτυρία, άγχος παρατηρούνται στο επίπεδο της συμπεριφοράς των παιδιών μετά την πραγματική ή τη ψυχική απώλεια του σημαντικού προσώπου και δεν θεωρούνται διεργασίες πένθους. Στα πρώτα χρόνια ζωής, κατά την διαδικασία αποχωρισμού και ανεξαρτητοποίησης του παιδιού από τη μητέρα, εισάγονται τα μεταβατικά αντικείμενα και φαινόμενα που βοηθούν το παιδί να διαχειριστεί την πρώτη αυτή απώλεια της ζωής του με έναν σταδιακό και ομαλό τρόπο. Συχνά, είναι κάποια μαλακά παιχνίδια, συμβολίζουν την σχέση με τα γονεϊκά πρόσωπα και το παιδί ανατρέχει σ’ αυτά κυρίως σε στιγμές μοναξιάς και εσωτερικής αναστάτωσης. Υποκαθιστούν συμβολικά την παρουσία του γονεϊκού προσώπου. Η εσωτερική «τακτοποίηση» του απολεσθέντος προσώπου σε καταστάσεις πένθους μπορεί να πάρει αυτή την σημασία της συμβολικής γονεϊκής παρουσίας, στην οποία ανατρέχει κανείς σε στιγμές εσωτερικής αναζήτησης.

Ο τρόπος με τον οποίο ένα παιδί/ έφηβος θα αντιδράσει σε μια απώλεια είναι ένας συνδυασμός παραμέτρων όπως η ηλικία/ γνωστικό επίπεδο, η πληροφόρηση σχετικά με το γεγονός, η φύση της σχέσης με το άτομο που έχει πεθάνει/ νοσεί/ κινδυνεύει, οι προηγούμενες εμπειρίες απώλειας, ο προσωπικός τρόπος διαχείρισης δυσκολιών, οι μηχανισμοί διαχείρισης ενηλίκων- «σημαντικών άλλων» και τέλος η ύπαρξη υποστηρικτικού δικτύου.

«Ο πόνος που μοιράζεται είναι μισός πόνος», αναφέρει μια παροιμία. Σ’ αυτή την δύσκολη συνθήκη, τόσο για τους μικρούς, όσο και για τους μεγάλους, είναι εξαιρετικά σημαντικό οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας να αφουγκραστούν τα άγχη ασθένειας, θανάτου, αποχωρισμού που ενδεχομένως θα εκδηλώσουν τα παιδιά, τις αγωνίες τους για το μέλλον, τους φόβους τους, να «εμπεριέξουν» τα συναισθήματα τους, τις σκέψεις τους και να λειτουργήσουν σαν ένα «κράτημα» για τα ίδια. Αν πρόκειται για μια πραγματική επικείμενη απώλεια κάποιου προσώπου, ενημερώστε τα παιδιά για τον επικείμενο θάνατο. Δεν αποκρύπτουμε το γεγονός στα παιδία και δεν δίνουμε ψεύτικες πληροφορίες γιατί δημιουργούνται επιπρόσθετα προβλήματα.

Προσκαλέστε τα, εφόσον το επιθυμούν, να στείλουν ένα μήνυμα, μια ζωγραφιά στον γονιό, τον παππού, την γιαγιά, τον συγγενή ή φίλο τους. Διαβεβαιώστε τα ότι θα το δώσετε εάν παρευρεθείτε στο πλευρό του ή θα το διαβιβάσει το προσωπικό υγείας. Εξηγήστε στα παιδιά ότι ακόμα και αν είναι σε καταστολή ο άνθρωπός σας, μπορεί να ακούσει αυτό που έχουν να του πουν, καθώς από όλες τις αισθήσεις, εκείνη που χάνεται τελευταία είναι η ακοή. Ακούστε τις ερωτήσεις και τις απορίες τους και δώστε εξηγήσεις. Χρησιμοποιήστε λέξεις όπως «πέθανε», και αποφύγετε διφορούμενες εκφράσεις όπως «χάθηκε», «έφυγε», «πήγε ταξίδι», «τον πήρε ο θεός γιατί τον αγαπούσε πολύ» τις οποίες παρερμηνεύουν τα μικρότερα παιδιά. Καλό θα ήταν να μην αποκόπτουμε τη συμμετοχή του παιδιού από τις εκδηλώσεις πένθους (κηδεία, μνημόσυνο ή επίσκεψη στο νεκροταφείο), αρκεί να το ρωτήσουμε εάν επιθυμεί να συμμετέχει και να του εξηγήσουμε τι θα συμβεί κάθε φορά.

Ακόμη, σημαντικό είναι να εδραιωθεί μια αίσθηση «συνέχειας» σε μια περίοδο πολλαπλών ανατροπών που προκαλούνται από την απώλεια αγαπημένου προσώπου και την πανδημία του κορωνοϊού. Υιοθετήστε μια νέα ρουτίνα στο σπίτι και εντάξτε σε αυτήν τόσο τις σχολικές δραστηριότητες και τα διαδικτυακά μαθήματα, όσο και νέες συνήθειες με τα παιδιά σας (π.χ. μαγείρεμα, επιτραπέζια παιχνίδια, δημιουργία οικογενειακού άλμπουμ φωτογραφιών). Προτρέψτε αγαπημένα πρόσωπα που ανήκουν στις ευάλωτες ομάδες (π.χ. παππού, γιαγιά) να διατηρούν επαφή με τα παιδιά διαβάζοντας παραμύθια ή παίζοντας παιχνίδια μέσω διαδικτύου. Ενθαρρύνετε τα παιδιά να παίζουν με τους φίλους του και να συμμετέχουν φυσιολογικά σε διάφορες δραστηριότητες (παιχνίδι, σχολικές εκδρομές, γιορτές). Το παιδί χρειάζεται να μάθει ότι στη ζωή υπάρχουν και χωρούν τόσο οι χαρούμενες όσο και οι θλιβερές στιγμές.

Αποφύγετε να αναθέτετε στα παιδιά ρόλους και ευθύνες που δεν αναλογούν στην ηλικία τους. Όταν αντιστρέφονται οι ρόλοι και τα παιδιά αναλαμβάνουν να φροντίζουν ή να λειτουργούν ως γονείς για τα μικρότερα αδέλφια, τότε συχνά επιβαρύνονται συναισθηματικά. Διατηρήστε το γονεϊκό σας ρόλο, τους κανόνες πειθαρχίας και δείξτε πολλή κατανόηση στις αλλαγές της συμπεριφοράς τους, που στην ουσία καλύπτουν την θλίψη τους. Τέλος, οι ίδιοι οι γονείς χρειάζεται να μπορέσετε να φροντίσετε τον εαυτό σας, να ικανοποιήσετε τις προσωπικές ανάγκες σας στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό, δεδομένων των περιορισμών και να μπορέσετε να δείτε τα δικά σας συναισθήματα και τις αγωνίες που έχει φέρει στο προσκήνιο η πανδημία.

Συμπερασματικά, η νόσος COVID-19, δεν αποτελεί απλά μια πανδημία αλλά και μια ψυχολογική κρίση με ποικίλες διαστάσεις και προεκτάσεις. Βασικότερη όλων είναι η απώλεια, το άγχος της απώλειας του αντικειμένου, κατ’ επέκταση το πένθος και οι διεργασίες του και η απώλεια της κανονικότητας μας. Τα παιδιά, με γνώμονα την ηλικία τους, την ψυχοσυναισθηματική ωριμότητα τους και τους εσωτερικούς τους πόρους, αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα της πανδημίας με διαφορετικό τρόπο και χρειάζεται ως γονείς, συγγενείς, εκπαιδευτικοί, ειδικοί ψυχικής υγείας να τα υποστηρίξουμε κατάλληλα και να τα «περιέξουμε» σ’ αυτή την «πανδημία απώλειας» που συμβαίνει στον ψυχισμό τους.

 

Τσίγκου Χριστίνα,

Κλινική Ψυχολόγος MSc, Κλιμάκιο Σύρου, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας ΒΑ Κυκλάδων ΕΠΑΨΥ

 

Βιβλιογραφικές παραπομπές:

  • American Psychological Association. (2020). Grief: Coping with the loss of your loved one.http://www.apa.org/topics/grief
  • Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ (2020). Οδηγός διαχείρισης της ψυχικής οδύνης από τη νοσηλεία ή την απώλεια προσφιλούς ατόµου λόγω της πανδηµίας COVID-19. Retrieved from https://www.moh.gov.gr/articles/health/dieythynsh-dhmosias-ygieinhs/metadotika-kai-mh-metadotika-noshmata/c388-egkyklioi/6982-odhgos-diaxeirishs-ths-psyxikhs-odynhs-apo-th-noshleia-h-thn-apwleia-prosfiloys-atomoy-logw-ths-pandhmias-covid-19.
  • Μαράτου, Ο. & Μπαζαρίδης, Κ. (2013). Απώλειες και διεργασία πένθους. Ε.Ψ.Ε., Αθήνα: Νήσος.
  • Νίλσεν, Μ., & Παπαδάτου, Δ. (1998). Το πένθος στη ζωή μας. Αθήνα: Μέριμνα
  • Τσιάντης, Γ. (1998). Ψυχική υγεία του παιδιού και της οικογένειας. Αθήνα: Καστανιώτης